"जाणून घ्या अज्ञात असा इतिहास: मराठा साम्राज्य पेशव्यांच्या हाती कसे गेले?" मराठा साम्राज्य पेशव्यांच्या हाती अधिकतर इतिहासदर्शक उन्हें बाजीराव पेशवे यांच्या कालावधीत गेले म्हणतात. बाजीराव पेशवे यांच्या काळात विविध वंशकारांच्या संघर्षांच्या नंतर प्रथम आंग्रेज साम्राज्याची अधिकृत शिक्षण आरंभ झाली आणि अश्या परिस्थितीत मराठा साम्राज्याची स्थिती अतिशय दुर्बल झाली.
"जाणून घ्या अज्ञात असा इतिहास: मराठा साम्राज्य पेशव्यांच्या हाती कसे गेले?"
छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी विजापूर राज्यातून पुण्याजवळील तोरणा किल्ला जिंकून स्थापन केले. ह्या किल्ल्याची जीत हिंदवी स्वराज्याची एक गमतीत आहे. शिवाजी महाराज आणि त्यांच्या सैन्याने औरंगजेब विरूद्ध गनिमी कावा करून स्वतंत्रतेच्या मार्गावर अग्रसर झाले आणि स्वराज्याचा विस्तार केला. इ.स. १६८० मध्ये महाराजांच्या मृत्यूनंतर छत्रपती संभाजी महाराज गादीवर आले आणि त्यांच्या ८ वर्षांच्या कारकीर्दीत स्वराज्याच्या सीमा वाढवल्या, परंतु १६८९ मध्ये फितुरीने औरंगजेबाने त्यांची हत्या केली.स्वराज्यात काही काळ अस्थै र्य माजले, सरसेनापती संताजी घोरपडे आणि धनाजीराव जाधव सारख्या शूर सरदारांनी स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवले. औरंगजेबाच्या मृ त्यूनंतर शिवाजी महाराजांचे वंशज जरी राज्य करत असले तरी पंतप्रधान असलेल्या पेशव्यांनी हिंदवी स्वराज्याच्या सिमा वाढविल्या. पेशवे हे एक उत्कृष्ट सेनानी होते आणि त्यांच्या कारकीर्दीत मराठा साम्राज्य अधिक विस्तार पावले, मराठ्यांचे हे राज्य पेशव्यांकडे गेले कसे असा प्रश्न आपल्या सर्वांच पडत असेल जाणून घेऊयात त्याबद्दलच
पंतप्रधान यांच्या काळातील मराठा साम्राज्याचे विस्तार व्हिजवण्यासाठी ते एक उत्कृष्ट सेनानी होते आणि त्यांचे राज्य आपल्या कारकीर्दीत अधिक विस्तार पावले. पंतप्रधान बाजीराव पेशवे यांनी 18 व्या शतकाच्या पहिल्या दशकात मराठा साम्राज्याची सीमा वाढवली. ते दक्षिणेस मध्य भारतीय देशात विस्तार करण्यास लागले आणि एका वेगळ्या शाखेच्या रूपात मध्य भारतात राज्य करण्याच्या प्रयत्नांमुळे ते महाराष्ट्रातील नवीन किल्ले आणि संस्था स्थापित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या वेगळ्या शाखेच्या स्वभावानुसार, ते विविध राज्य व शासन करण्याच्या प्रयत्नांमुळे एक मजबूत महाराष्ट्राचा राज्य निर्माण केला आणि त्याचा स्थायी अस्तित्व आणि उजाळा बनवला.
शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र संभाजी राजे महाराजांच्या मृ त्यु नंतर राजे बनले आणि त्यांनी वडिलांची विस्तार करण्याची नीती चालू ठेवली. राजपूत-मराठा एकी होऊ नये आणि दख्खनातील सुलतानांशी संपर्क प्रस्थापित करण्यासाठी औरंगजेब आपल्या साऱ्या राजदरबाराला आणि ५,००,००० सै न्याला घेऊन दक्षिणेला आला. अपुरे सै न्य व फंद फि तुरी असून देखील संभाजी महाराजांनी १६८१ ते १६८८ अशी यशस्वी झुं ज दिली.
संभाजी महाराज अप्रतिम सैन्य और चतुरता बाळगतो. त्यांनी अस्थायी समजौता करण्याच्या बद्दल स्वतःचे जीवन देऊन शंकराजी पंतप्रधान यांची मदत घेऊन दखवले की त्यांच्या स्वराज्याला कोणत्याही सरकाराची धार वाटत नाही. त्यांचे सैन्य समुद्रात शिप्पिंगच्या लहान लहान ठिकाणांवर पराक्रम करत असल्याने त्यांच्या व्यापारी संबंधी दुश्मनांना जबाबदार बद्दल विचार करण्याची जबाबदारी घेतली होती. यामुळे संभाजी महाराज हे मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक अद्भुत आणि प्रशंसनीय शासक होते.
या काळात छत्रपती संभाजी महाराजांनी एकही किल्ला गमावला नाहीत, पण आरमारातले एकही मोठे जहाज मोगलांच्या हाती लागून दिले नाहीत. सिद्दींचे जंजिरा, पोर्तुगीजांचे गोवा, इंग्रजांचे मुंबई, आणि मोगल यांचे हे चार पक्षी एकत्र येतात आणि संभाजी महाराजांच्या वतनदारी मिळवण्यासाठी त्यांच्या काही स्वकीयांनी मोगलांशी हात मिळवली आणि मोगलांना त्यांची माहिती दिली. नंतर १६८९ मध्ये, छत्रपती संभाजी महाराज फितूरीमुळे पकडले गेले.
त्यांच्या प्रचंड शौर्यशाली रिक्त छळण्याची घटना घडली. तेच दरम्यान त्यांचा मृत्यू झाला. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूचा परिणाम औरंगजेबाच्या अपेक्षेच्या उलट झाला, मराठ्यांनी शरण न जाता त्यांपासून स्फूर्ती घेतली आणि ते अधिक तीव्रतेने लढण्यासाठी उत्साहित होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या मराठी राज्याच्या कोल्हापूर आणि सातारा या दोन स्वतंत्र छत्रपतींच्या गाड्या औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर इ.स. १७०७ मध्ये निर्मित होतील.
औरंगजेबाच्या अझमनामक मुलाने शाहूंची सुटका करून त्यांना राजपदाची वस्त्रे आणि राजपद दिले. चौथाई आणि सरदेशमुखीसाठी मात्र इ.स. १७१३ पर्यंत मराठ्यांच्या अंतर्गत संघर्षामुळे त्यांना वाट पाहावी लागली. छत्रपती शाहू महाराज यांच्या १२ जानेवारी १७०८ रोजी राज्याभिषेक करून त्यांना मराठी राज्याचे अधिपती असल्याचे जाहीर केले.
अशा प्रकार, सातारा ही राजधानी म्हणून निर्माण केल्याने अष्टप्रधान मंडळ स्थापित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यांनी अनेक गुणी, कर्तृत्ववान व पराक्रमी माणसे निवडून राज्य विस्तार केला आणि सरदारांकडून साथ देण्याचे निर्णय घेतले. या निर्णयामुळे बाळाजी विश्वनाथ, पहिला बाजीराव व बाळाजी बाजीराव हे कर्तबगार पेशवे आणि कान्होजी आंग्रे, रघूजी भोसले, दाभाडे, उदाजी चव्हाण यांसारखे कर्तबगार व निष्ठावान सरदार-सेवक लाभले.
मोगलांचा सुभेदार सय्यद हुसेन अली याने छत्रपती शाहूंबरोबर १७१३ मध्ये तह केला. मोगलांच्या दक्षिणेतील मुलखावर चौथाई व सरदेशमुखीचे हक्क मराठ्यांनी स्वतःहून व सूल करावे आणि त्या बदल्यात मोगल मुलखाचा बंदोबस्त करून मराठ्यांनी बादशहास दहा लाख रु. खंड णी द्यावी आणि १५,००० फौ ज मराठ्यांनी बादशहाच्या मदतीस ठेवावी.
शाहूंच्या मातोश्री, कुटुंब वगैरेंची दिल्लीच्या बादशहाच्या कबजात असलेल्या आप्तेष्टांची मुक्तता करावी असे ठरले. त्याची शाहूंनी तत्काळ अंमलबजावणी केली. परंतु मोगल बादशहा फर्रुखसियार यास हा तह मान्य नव्हता. म्हणून त्याने सय्यद बंधूंबरोबर युद्ध ची तयारी केली. सय्यद हुसेन अली बरोबर झालेल्या करारानुसार मराठ्यांची फौज घेऊन शाहु महाराजांनी बाळाजी विश्वनाथ यांना दिल्लीला पाठविले.
तसेच, जेव्हा शाहूंनी दिल्लीच्या बादशाहाच्या कब्जात असलेल्या आप्तेष्टांची मुक्तता करावी असे ठरवले तेव्हा मोगल बादशाह फर्रुखसियार यास तो मान्य नव्हता. त्यामुळे त्याने सय्यद बंधूंबरोबर युद्ध ची तयारी केली. सय्यद हुसेन अली बरोबर झालेल्या करारानुसार मराठ्यांनी शाहु महाराजांनी बाळाजी विश्वनाथ यांना दिल्लीला पाठवले.
दिल्लीत शाहूंच्या मातोश्रीच्या सैन्यसंगणकांच्या सोबत मराठा सरदार यांनी जबाबदार तरुण पोस्ट बटण्याच्या वेगळ्या तंत्राने दिल्लीला पोहोचले. त्यांच्या सोबत राणोजी शिंदे, खंडो बल्लळ, खंडेराव दाभाडे, बाजीराव वगैरे सैनिक नेते होते. त्यांच्याशी दिल्लीतील संबंध तयार करण्याच्या प्रयत्नांमुळे, मराठा सेनेच्या सैन्याने दिल्लीला कब्जा केला.
दिल्लीच्या बादशहाच्या कब्जात असलेल्या सैनिकांच्या संगणकांनी त्यांच्या योजनेमुळे दिल्लीच्या पाकड्यात सुटले. त्यांनी अत्यंत वेगवेगळ्या उपायांचा वापर केला, ज्याच्यामुळे बादशाहीच्या वर्तनींमध्ये काही विघ्न येत नाहीत. सामान्य लोकांची मदत घेण्याचे प्रयत्न त्यांनी केले, ज्यामुळे दिल्लीतील स्थानिक लोकांना त्यांच्या सैन्याचा आधार मिळाला.हे सर्व सै न्य यथावकाश फेब्रूवारी, १७१९ मध्ये दिल्लीत पोहोचले. याची परिणीती म्हणून सय्यद बंधूंनी फर्रुखसियार यास पदच्युत करून तु रुं गात टाकले आणि रफी-उद्-दरजत यास बादशाही तख्तावर बसविले. सय्यद बंधूंनी या नामधारी बादशहाकडून मराठ्यांना विधिवत सनदा दिल्या
फर्रुखसियार यांच्या पदच्युतीनंतर सय्यद बंधूंनी मराठ्यांच्या सैनिकांना धोड़फोड़ करून ते दिल्लीच्या बादशाही तख्तावर बसले. तेथे ते मराठ्यांच्या पक्षाची आणि संघर्षाची बाबतची विचारणा केली. त्यांच्या सोबती असलेल्या मराठा सरदारांनी त्यांच्या सुरक्षेसाठी गमतीदार काम केले. त्यानंतर सय्यद बंधूंनी मराठ्यांना विधिवत सनदा दिल्या आणि ते दिल्लीतील असलेल्या मराठ्यांच्या स्वाराज्यात अधिक स्थान दिले. या प्रकारे मराठ्यांनी दिल्लीतील राजकीय संरचना तयार केली आणि त्यांच्या सर्व संघर्षांचा परिणाम आजही दिल्लीच्या इतिहासात दिसतो.
त्यामुळे दक्षिणेतील मोगलांच्या सहा सुभ्यांतून चौथाई आणि सरदेशमुखी वसूल करण्याचे हक्क मराठ्यांना मिळाले आणि छत्रपती शाहूंना स्वराज्याचा सनदशीर हक्क प्राप्त झाला. शिवाय बादशहाच्या कै देत असलेले शाहूंचे बंधू मदनसिंग, मातोश्री येसूबाई यांची सुटका करण्यात आली.
तथापि, महाराणी ताराबाईने करवीर राज्यात स्थापित केलेल्या गादीबरोबर छत्रपती संभाजी राजांच्या संघर्षांच्या शिवाय छत्रपती शाहूंचा सनदशीर हक्क प्राप्त नाही. छत्रपती संभाजींनी निजामाच्या मदतीने मोहिम उघडला होता जिथे छत्रपती शाहूंचा विरोध होता. या मोहिमेच्या आठ-दहा वर्षांच्या बादशाहीत संपली. बाजीराव पेशवा यांनी निजामाच्या पालखेडच्या युद्धात अपयशी झाल्याने ६ मार्च १७२८ रोजी मुंगी-शेगाव येथे छत्रपती शाहूंच्या अधिकृत थेरबंदी होतील. छत्रपती शाहू हे मराठ्यांचे एकमेव छत्रपती असून त्यांच्या हातात चौथाई व सरदेशमुखीचा अधिकार असेल हे निजामांच्या ओळीचे निश्चित आहे.
बादम्याने, १३ एप्रिल १७३१ रोजी छत्रपती संभाजी आणि छत्रपती शाहू यांचा वारणेचा तह झाला. वारणा नदी या तहानुसार दोन्ही राज्यांची सरहद्द मान्य करण्यात आली. वारणेच्या तहानंतर, कोल्हापूर-सातारा अशी दोन स्वतंत्र संस्थाने (छत्रपतींच्या गाद्या) उभयता मान्य करण्यात आली. पण, कोल्हापूर आणि सातारा यांच्यात आपापसांत पुढे अनेक वर्षे सं घर्ष चालू होता. छत्रपती शाहूच्या पुत्रसंतती नसल्यामुळे, ते महाराणी ताराबाईचा नातूरामराजा उर्फ राजाराम द्वितीय यांना दत्तक देण्याचे ठरविले.
आणि त्यानंतर, मृत्यूपूर्वी, राज्याच्या कारभारासंबंधी सर्व अधिकारे पेशवे बाळाजी बाजीराव यांना आज्ञापत्राद्वारे सोपविली. त्यानंतर, इ.स. १७४९ मध्ये, छत्रपती शाहूच्या मृत्यूनंतर, राजाराम द्वितीय यांनी साताराच्या गादीवर विधिमत्तेने बसले. बाळाजी बाजीराव यांच्या वाडण्यानंतर, राजाराम द्वितीय यांत, २५ सप्टेंबर १७५० रोजी, सांगोला येथे एक करार होण्याची घटना झाली. सांगोला करारानुसार, पेशवे छत्रपतीच्या नावावर दौलतीचा कारभार करावा याचे निर्णय घेण्यात आले. बाळाजी बाजीराव यांनी त्यांना ६५ लाख रुपये नेमणूक करून सोपविले.
राजाराम द्वितीय हे पेशव्यांच्या आहारी जात आहेत, त्याचे वापर घेऊन ताराबाईंनी राजाराम द्वितीय यांना अतिशय संवेदनशीलतेने संधी साधली. इ.स. १७५५ मध्ये बाळाजी बाजीरावांनी ताराबाईंसह समझौता केला, त्यामुळे प्रत्यक्षात ताराबाईंना राज्याचे कारभार वाचवायला लावले आणि राजाराम यांना जास्तीत जास्त अधिकार नाहीत दिले. पुढे ताराबाईंच्या मृत्यूनंतर (१७६१) जवळपासचा थोडासा प्रदेश, इंदापूरची देशमुखी छत्रपतीला राहिली होती. त्यापूर्वी पुण्याचा केंद्र होता आणि पेशवे मराठी साम्राज्याच्या सर्वांगीण संचालनाचे जबाबदार राहिले.
